Bóng chuyền Việt Nam: Khi dữ liệu trận đấu trống rỗng, phân tích cũng trống rỗng

Tôi vẫn giữ thói quen ngồi lại hai mươi phút sau tiếng còi kết thúc một trận V.League, chờ tờ thống kê được phát xuống khu kỹ thuật. Tờ A4 ấy luôn có bốn cột: điểm tấn công, điểm chắn, lỗi giao bóng, lỗi tấn công. Không có cột nào dành cho tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, không có cột nào ghi vị trí đỡ bóng, không có cột nào đếm số lần một đội buộc phải đánh bóng ngoài hệ thống. Đêm ấy một huấn luyện viên trẻ đưa tôi tờ giấy và hỏi: anh thấy đội em hỏng ở đâu? Tôi không thể trả lời bằng tờ giấy đó, chỉ có thể trả lời bằng ký ức về những pha bóng mình đã xem, và ký ức thì không đủ để thuyết phục một phòng họp. Ở các giải do FIVB và AVC tổ chức, mỗi trận đấu đều được ghi bằng hệ thống thống kê điện tử; từng pha chuyền một, từng lần đỡ bóng đều để lại dấu vết. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở cả sân V.League lẫn các giải châu lục, khoảng cách lớn nhất giữa hai sân chơi này không nằm ở chiều cao hay sức mạnh, mà nằm ở khối lượng thông tin ban huấn luyện có trong tay sau tiếng còi. Khác biệt ấy đến từ hạ tầng: một người ngồi bấm máy, một phần mềm, một quy trình đủ đơn giản để dữ liệu được nhập ngay trong lúc bóng còn bay. Thiếu ba thứ đó, mọi phân tích phải bắt đầu từ số không bằng cách tua video và đếm tay. Cách làm ấy vẫn cho ra kết quả, nhưng tốn thời gian gấp nhiều lần và phụ thuộc vào sự kiên nhẫn của người đếm. Hệ quả rõ nhất nằm ở cấp đội tuyển quốc gia. Bước ra đấu trường châu lục, đội tuyển Việt Nam nhận được hồ sơ dày về đối thủ, còn hồ sơ về chính mình lại mỏng hơn. Đối thủ biết chúng ta mạnh ở vòng xoay nào, yếu ở vòng xoay nào; chúng ta thường phải xem lại băng ghi hình để trả lời câu hỏi tương tự. Tỷ lệ chuyền một hoàn hảo là chỉ số bị xem nhẹ nhất trong bóng chuyền Việt Nam. Nó quyết định huấn luyện viên có bao nhiêu lựa chọn trong một pha bóng. Một đường chuyền một đúng vị trí giữ lại đủ ba mũi tấn công, kể cả mũi giữa. Một đường chuyền một lệch khỏi vị trí lý tưởng xóa mũi giữa khỏi phương án, đẩy setter về hai lựa chọn ở biên và cho hàng chắn đối phương thêm thời gian đọc hướng bóng. Trong một set tôi tự đếm tay ở V.League, đội chủ nhà có chín pha chuyền một hoàn hảo trên hai mươi bốn lần chạm bóng đầu tiên; ở chín pha đó họ ghi bảy điểm, phần lớn bằng tấn công giữa lưới. Mười lăm pha còn lại cho họ bốn điểm và năm lần mất bóng. Tỷ lệ ấy không phải bản án, nó là bản đồ. Điều đáng chú ý là các đội Việt Nam thường có hai vòng xoay yếu, khi cả hai tay đập chủ lực nằm ở hàng sau. Ở những vòng xoay ấy, mọi đường bóng đều trở thành bóng ngoài hệ thống, và bóng ngoài hệ thống chỉ còn phụ thuộc vào khả năng cá nhân. Những chủ công như Trần Thị Thanh Thúy hay đối chuyền Nguyễn Thị Bích Tuyền có thể tự tạo điểm từ bóng ngoài hệ thống, che vòng xoay yếu bằng cách đánh vào tay chắn để xin lại bóng. Đội không có mũi đập như vậy phải trả giá bằng chính tỷ lệ chuyền một của mình. Hóa ra khối phòng ngự thấp nhất giải lại là thứ tấn công thông minh nhất. Những đội có hàng chắn khiêm tốn về chiều cao buộc phải chọn cách chơi khác: giữ tay thấp, chờ vai setter lộ hướng, và chắn nhằm định vị hàng phòng ngự thay vì nhằm chặn bóng. Một hàng chắn đặt đúng chỗ sẽ dồn đường bóng về phía libero hoặc ép tay đập phải đánh xa đường biên dọc. Điểm số trên bảng ghi công pha cứu bóng của libero, nhưng người tạo ra điểm ấy là người chắn ở vị trí ba với hai bàn tay không vươn hết tầm. Mất bóng không giết bạn. Chỗ bạn mất bóng mới giết bạn. Một lỗi giao bóng ở tỷ số hai mươi ba đều khác hoàn toàn một lỗi giao bóng ở tỷ số 12-8. Một pha bị chắn ở vòng xoay mạnh chỉ là rủi ro; một pha bị chắn ở vòng xoay yếu có thể mở ra chuỗi ba điểm cho đối phương. Nếu chỉ đếm tổng số lỗi, hai tình huống ấy nằm chung một ô và mọi kết luận rút ra sau đó đều sai hướng. Cách làm đúng đòi hỏi ghi lại điểm số của từng pha mất bóng, chứ không chỉ ghi ai mất bóng. Tôi từng áp cách đó với dữ liệu bảy trận của một đội nữ V.League: phần lớn lỗi tấn công rơi vào hai thời điểm, ngay sau một pha cứu bóng thành công và ngay sau một pha chắn bóng của chính mình. Cả hai đều là lỗi chuyển trạng thái, không phải lỗi kỹ thuật. Và lỗi chuyển trạng thái thì luyện được, còn lỗi kỹ thuật thuần túy thì phải chờ cầu thủ lớn lên. Mọi đội bóng đều có một vân tay. Tôi mất vài trăm trận để đọc được nó. Dữ liệu không nói dối, nhưng nó chỉ trả lời đúng câu mình hỏi. Nhiều đội bóng chuyền ở Việt Nam không thiếu số liệu đến mức tôi từng nghĩ. Họ thiếu câu hỏi. Có những buổi họp kỹ thuật mà bảng biểu được trình chiếu đầy đủ, ô nào cũng có số, nhưng không ai nói được con số ấy sẽ thay đổi điều gì trong buổi tập ngày mai. Một báo cáo đầy đủ về hình thức mà trống rỗng về nội dung là loại báo cáo nguy hiểm nhất, vì nó khiến tất cả tin rằng công việc đã xong. Bảng biểu có tiêu đề, có dòng, có cột, mọi ô đều được điền, nhưng không ô nào trả lời câu hỏi mà huấn luyện viên thật sự cần: đội tôi sẽ thay đổi gì vào lúc bảy giờ tối mai? Ở chiều ngược lại, một huấn luyện viên với cuốn sổ tay và ba câu hỏi đúng có thể đi xa hơn một phòng phân tích với hàng nghìn dòng dữ liệu. Thu thập thêm chỉ số có thể làm quyết định tồi đi, nếu người đọc không biết mình đang tìm gì. Với bóng chuyền Việt Nam, trước mắt không cần một hệ thống thống kê khổng lồ. Cần một quy trình đủ nhỏ để không ai bỏ dở giữa chừng, và đủ kỷ luật để dữ liệu được nhập khi bóng còn nóng. Trận tới, tôi sẽ không đếm điểm. Tôi sẽ đếm số lần đội nhà buộc phải đánh bóng ngoài hệ thống ở hai vòng xoay yếu nhất, ghi lại điểm số của từng pha mất bóng, và xem hàng chắn giữ tay cao hay thấp trước khi setter chuyền. Ba câu hỏi nhỏ, một tờ giấy. Nếu tuần sau tôi trả lời được chúng bằng số liệu của chính mình thay vì bằng ký ức, khoảng trống dữ liệu của bóng chuyền Việt Nam đã hẹp đi một đoạn.