Võ thuật chuyên nghiệp: khi số phận võ sĩ được viết ở nơi không có máy quay

Hai giờ sáng sau một đêm thi đấu, hành lang nhà thi đấu chỉ còn tiếng bước chân của đội dọn dẹp. Trong phòng thay đồ, một võ sĩ trẻ ngồi bệt xuống sàn, tay vẫn quấn băng, mắt dán vào tờ hợp đồng ba trang. Cậu vừa thắng trận đáng nhớ nhất sự nghiệp. Nhưng sau khi trừ huấn luyện phí, chi phí y tế, đi lại và phần trăm cho người quản lý, số tiền còn lại chỉ đủ trả tiền thuê phòng trọ thêm vài tháng. Không ai quay lại khoảnh khắc đó. Khán giả nhớ cú knock-out, nhớ tiếng gầm chiến thắng, nhớ tấm ảnh người thắng cuộc giơ tay trên đỉnh lồng sắt. Tờ hợp đồng thì nằm im, lạnh lẽo, không lên hình.

Người ta nhớ tôi vì cú nổ, nhưng tôi nhớ mình vì cú cúi xuống viết. Càng viết về võ thuật, tôi càng tin rằng phần lớn những gì quyết định số phận của một võ sĩ lại diễn ra ở nơi không có máy quay.

Sự nghiệp của tôi gắn với võ đài đúng vào giai đoạn ngành này bùng nổ chưa từng thấy. Từ một sân chơi mà các ông bầu tổ chức giải bằng quan hệ, võ thuật chuyên nghiệp đã trở thành một ngành công nghiệp toàn cầu với các tổ chức tầm cỡ như UFC, ONE Championship, Bellator, PFL ở dòng võ tổng hợp, cùng hệ thống bốn ông lớn quyền anh là WBA, WBC, IBF, WBO, và hàng loạt giải kickboxing, muay Thái, sanda. Dòng tiền chảy vào đây không còn nhỏ: bản quyền truyền hình, vé sân, tài trợ, hàng hóa, cá cược và cả những thương vụ truyền thông xuyên biên giới.

Ở Việt Nam, làn sóng ấy đến muộn hơn nhưng không kém phần sôi động. Các giải quyền anh nhà nghề, các sự kiện võ tổng hợp và những đêm thi đấu quy tụ hàng nghìn khán giả đã xuất hiện ở Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng. Những phòng tập nhỏ mọc lên trong các con hẻm, mỗi tối chật kín học viên. Nhưng đằng sau vẻ ngoài hào nhoáng đó là một cấu trúc vẫn còn mong manh: thiếu hệ thống đào tạo bài bản, thiếu chế tài rõ ràng, thiếu cả một tầng lớp quản lý chuyên nghiệp đủ tầm để bảo vệ võ sĩ.

Bức tranh tổ chức của võ thuật chuyên nghiệp là một kim tự tháp có đáy rất rộng và đỉnh rất hẹp. Ở tầng cao nhất là những tổ chức nắm bản quyền truyền hình toàn cầu và có khả năng tạo ra ngôi sao. Ở tầng giữa là các giải khu vực sống nhờ hợp đồng độc quyền và mạng lưới phát trực tuyến. Xuống thấp hơn là vô số sự kiện địa phương, nơi võ sĩ đánh để lấy suất, lấy tên, lấy cơ hội được chú ý.

Vấn đề nằm ở chỗ các tầng này hiếm khi ăn khớp. Hợp đồng độc quyền giữ chân võ sĩ, nhưng cũng chặn họ tìm cơ hội tốt hơn. Danh hiệu bị phân tán khiến một nhà vô địch có thể bị tước danh hiệu chỉ vì không đàm phán được. Những trận siêu kinh điển xuyên tổ chức, thứ mà khán giả khao khát nhất, lại là thứ khó xảy ra nhất vì lợi ích của các ông bầu không bao giờ trùng nhau.

Doanh thu của võ thuật chuyên nghiệp đến từ bốn nguồn chính: bản quyền phát sóng, vé và sự kiện trực tiếp, tài trợ, và hàng hóa đi kèm. Trong đó, bản quyền phát sóng cùng các gói trả tiền theo lượt xem chiếm phần lớn. Nhưng có một nghịch lý: khi dòng tiền càng lớn, khoảng cách giữa ngôi sao và phần còn lại càng rộng.

Ở dòng võ tổng hợp, tỷ lệ chia doanh thu cho võ sĩ từng là tâm điểm của các cuộc tranh luận pháp lý tại Mỹ. Các phân tích trong vụ kiện chống độc quyền ước tính con số này chỉ ở mức dưới 20%, thấp hơn nhiều so với các giải thể thao đồng đội lớn, nơi cầu thủ thường nhận khoảng một nửa doanh thu. Ở quyền anh, mô hình lại ngược lại: các ngôi sao hàng đầu có thể nhận phần lớn doanh thu, nhưng đổi lại là một hệ thống dưới tầng cực kỳ bấp bênh. Một trận đấu lớn có thể tạo ra hàng trăm triệu đô-la, trong khi một võ sĩ hạng dưới đánh mở màn cùng đêm đó có thể ra về với vài trăm đô-la.

Sự chênh lệch ấy không dừng ở chuyện tiền. Nó quyết định ai có thể thuê đội ngũ y tế riêng, ai có thể nghỉ ngơi đủ để hồi phục, và ai phải nhận trận tiếp theo chỉ vài tuần sau khi vừa bị đánh gục.

Vấn đề sức khỏe của võ sĩ là hệ quả trực tiếp của mô hình kinh doanh, thể hiện rõ nhất ở chuyện cắt cân. Để lọt vào hạng cân, một võ sĩ có thể mất từ 7 đến 10% trọng lượng cơ thể trong vài ngày, chủ yếu bằng cách ép nước. Khi cơ thể bị đẩy tới giới hạn đó, não bộ mất đi lớp đệm dịch bảo vệ, khiến mỗi cú đánh vào đầu trở nên nguy hiểm hơn hẳn.

Chấn thương não tích lũy là mối lo dài hạn. Những võ sĩ thường xuyên nhận đòn vào đầu trong nhiều năm đối mặt với nguy cơ suy giảm nhận thức khi về già. Ở quyền anh, các ca như vậy đã được ghi nhận trong nhiều thập kỷ; ở võ tổng hợp, nơi đòn đánh còn phong phú hơn, nguy cơ này vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Thêm vào đó là sự bấp bênh của tuổi nghề. Một võ sĩ chuyên nghiệp có thể chỉ có cửa sổ đỉnh cao ngắn ngủi. Khi sự nghiệp kết thúc, phần lớn không có lương hưu, không có bằng cấp, và không có kỹ năng nào khác ngoài việc đánh nhau. Đó là lý do nhiều người chấp nhận những trận đấu mà lẽ ra họ nên từ chối.

Bộ quy tắc và hệ thống trọng tài là nơi võ thuật chuyên nghiệp dễ đánh mất niềm tin nhất. Chấm điểm trong quyền anh và võ tổng hợp vẫn dựa nhiều vào cảm nhận chủ quan của giám định. Những bảng điểm gây tranh cãi xuất hiện đều đặn, và mỗi lần như vậy, một phần niềm tin của khán giả bị bào mòn. Các tổ chức đã cố gắng minh bạch hóa bằng cách công bố bảng điểm, nhưng điều đó không giải quyết được gốc rễ: tiêu chí chấm vẫn để lại khoảng trống diễn giải quá lớn.

Ở mảng kiểm soát chất cấm, các chương trình xét nghiệm ngày càng nghiêm ngặt hơn, nhưng cũng đối mặt với lo ngại về tính công bằng khi chi phí và năng lực khác nhau giữa các tổ chức. Việc kiểm tra cân nặng cũng vậy. Những quy định chặt chẽ hơn về thời điểm cân và khoảng cách giữa cân chính thức với cân thi đấu đang được đẩy mạnh, nhưng vẫn chưa thống nhất trên toàn cầu. Khi luật chơi không rõ, người thiệt thòi luôn là người yếu thế nhất.

Câu chuyện công chúng quanh võ đài là một cỗ máy được vận hành có chủ đích. Những màn khẩu chiến trước trận, những lời thách thức, những mâu thuẫn cá nhân được dàn dựng đều có mục đích: bán vé. Ở mức độ nhất định, điều này không xấu, vì nó tạo ra cảm xúc và sự chú ý. Nhưng khi câu chuyện vượt lên trên chất lượng chuyên môn, khi một trận đấu được quảng bá bằng ồn ào thay vì bằng đẳng cấp, thì võ thuật đang tự làm mòn giá trị của chính mình.

Những trận giao lưu giữa võ sĩ ở các bộ môn khác nhau là ví dụ điển hình. Chúng hấp dẫn về mặt thương mại nhưng thường không công bằng về mặt chuyên môn, và kết quả đôi khi không nói lên điều gì về trình độ thật của người thắng.

Chuỗi giá trị của võ thuật chuyên nghiệp bắt đầu từ phòng tập và kết thúc ở ví tiền của khán giả. Ở đầu chuỗi là các phòng tập, nơi tuyển chọn và đào tạo tài năng. Ở giữa là các tổ chức, nhà tổ chức sự kiện và hệ thống quản lý. Ở cuối là truyền hình, nền tảng phát trực tuyến, cá cược và thị trường tiêu dùng.

Ở Việt Nam, chuỗi này còn nhiều đứt gãy. Phòng tập có thể dạy võ, nhưng thiếu con đường dẫn tới đấu trường quốc tế. Nhà tổ chức có thể làm sự kiện, nhưng thiếu hệ thống xếp hạng đủ uy tín. Khán giả có thể theo dõi, nhưng thiếu thông tin đáng tin cậy để đánh giá một võ sĩ thật sự đang ở đâu. Mỗi đứt gãy như vậy đều khiến tài năng bị lãng phí. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều năm, tôi thấy rất nhiều võ sĩ trẻ tài năng biến mất khỏi võ đài chỉ vì không có ai dẫn đường.

Giờ tới phần tôi có thể sai. Có một cách đọc ngược lại: những gì tôi gọi là đứt gãy lại chính là điều kiện để võ thuật Việt Nam phát triển theo con đường riêng, không cần sao chép mô hình phương Tây. Sự linh hoạt, chi phí thấp và sự gần gũi với cộng đồng có thể là lợi thế, chứ không phải điểm yếu. Một mô hình tinh gọn, dựa vào cộng đồng và các nền tảng số, hoàn toàn có thể nuôi dưỡng võ sĩ mà không cần những khoản tiền khổng lồ.

Tôi cũng có thể đã đánh giá quá nặng vai trò của tiền. Có những võ sĩ chọn ở lại với một tổ chức nhỏ vì lòng trung thành, vì môi trường tập luyện, vì những mối quan hệ mà tiền không mua được. Và có những khoản đầu tư lớn thất bại thảm hại, trong khi một phòng tập khiêm tốn lại sản sinh ra nhà vô địch.

Tôi cần bạn nổi khùng trước khi bạn đồng ý. Vì lúc đó bạn mới chịu nghe. Nhưng dù nhìn theo cách nào, tôi vẫn tin rằng một nền võ thuật bền vững phải bắt đầu từ việc bảo vệ con người trên võ đài. Một hot-take không bao giờ là câu trả lời. Nó là cú đá để người khác thèm tranh cãi.

Nếu phải đặt cược vào một điều, tôi chọn điều này: trong vài năm tới, cuộc cạnh tranh lớn nhất của võ thuật chuyên nghiệp sẽ không diễn ra trên võ đài, mà ở phòng họp, nơi các hợp đồng, tỷ lệ chia doanh thu và quy định bảo vệ sức khỏe được viết ra. Từ chiếc blog sinh viên, tôi học được rằng: muốn nổ lớn, phải tự tay mồi ngòi. Và ngòi nổ của võ thuật Việt Nam, có lẽ, nằm ở chính những phòng tập nhỏ bé mà ít ai để mắt tới.