Những chiếc ghế trống trong phòng dữ liệu: Nghề viết thể thao trước một bản ghi không có gì

Trong nghề viết của tôi, thứ đáng sợ nhất chưa bao giờ là một tin xấu. Tin xấu vẫn là tin. Nó có tên, có phút, có tỉ số, có một người phải chịu trách nhiệm và một người phải im lặng. Thứ khiến tôi mất ngủ là một bản ghi trông rất gọn gàng nhưng bên trong trống rỗng: tiêu đề để trống, nguồn để trống, thời điểm ghi nhận để trống, và mục dữ kiện gốc không có lấy một dòng. Không câu lạc bộ. Không cầu thủ. Không huấn luyện viên. Không một con số nào để bám vào. Chỉ còn lại một nhãn duy nhất mà ai đó kịp đánh dấu trước khi mọi thứ tan biến — hai chữ: bóng đá.

Tôi nhìn vào dạng bản ghi ấy lần đầu vào một đêm tháng Một, khi ngoài cửa sổ Manchester mưa rơi ngang. Trên màn hình là một tài liệu được đặt tên rất trang trọng, có đủ tiêu đề mục, đủ bảng biểu, đủ chín chiều phân tích, và tất cả đều ghi một câu giống nhau: không đủ thông tin. Chín không gian phân tích, chín lần cùng một câu trả lời. Tôi nhớ mình đã ngồi rất lâu, không gõ gì, chỉ nhìn cái khoảng trắng nằm ở giữa bảng biểu.

Ở Moscow, đêm mười một tháng Bảy năm hai nghìn mười tám, tôi học được rằng tiếng còi mãn cuộc chỉ là một dấu lặng. Khi Mario Mandžukić đánh đầu tung lưới Anh ở phút thứ một trăm lẻ chín, sân Luzhniki vỡ ra thành một tiếng gầm, còn tôi thì đông cứng. Tôi không khóc. Tôi ngồi trong khán đài thêm bốn mươi phút sau khi khán đài đã vãn, nhìn những hàng ghế bắt đầu trống, và hiểu ra rằng thứ tôi cần viết không nằm ở phút một trăm lẻ chín. Nó nằm ở khoảng lặng ngay sau đó.

Bảy năm sau, ở Manchester, tôi gặp một khoảng lặng khác. Lần này nó nằm trong một tệp văn bản.

Điều đáng chú ý ở bản ghi rỗng ấy không phải là sự thiếu hụt. Điều đáng chú ý là hình dạng của nó. Nó được trả về đúng cấu trúc, đúng định dạng, đúng nhãn mục, chỉ thiếu nội dung. Một bản ghi như thế giống hệt một chiếc ghế kê đúng chỗ trong một khán đài vắng. Bạn nhìn thấy nó, bạn biết ai đó đã từng ngồi đó, nhưng bạn không còn nghe thấy tiếng vỗ tay của họ nữa. Một chiếc ghế trống vẫn ngồi một người — ta chỉ không còn nghe thấy tiếng vỗ tay của họ.

Năm hai nghìn hai mươi, khi bóng đá toàn cầu dừng lại, tôi thất nghiệp ba tháng trước khi một tổ chức phi lợi nhuận ở Manchester mời tôi làm một chuỗi phim ngắn về cuộc sống quanh các sân vận động bỏ trống. Tôi dành bốn mươi ngày phỏng vấn những người lao động thầm lặng. Paul, năm mươi tám tuổi, làm vệ sinh ở Old Trafford suốt hai mươi năm, kể với tôi rằng ban đêm, khi không có trận đấu, ông vẫn nghe thấy tiếng hò hét vọng lại từ những hàng ghế trống. Tôi gọi dự án ấy là Những chiếc ghế trống. Nó dạy tôi một điều mà tôi mang theo suốt phần đời còn lại: sự vắng mặt cũng là một dạng dữ liệu, miễn là bạn chịu ngồi đủ lâu trước nó.

Bản ghi rỗng hôm ấy thuộc về cùng một họ hàng với những hàng ghế của Paul. Nó không nói dối. Nó chỉ không nói gì cả. Và trong một ngành công nghiệp đã học được cách lấp đầy mọi khoảng trắng bằng lời, việc không nói gì lại trở thành hành vi nguy hiểm nhất.

Dữ liệu đã trở thành một thứ tôn giáo mới, và tôi là một tín đồ có ý thức về giới hạn của mình. Trong mười lăm năm qua, cách người Anh nói về bóng đá đã thay đổi tận gốc. Khi tôi mới bắt đầu viết ở Madrid, phòng họp buổi sáng chỉ có một câu hỏi: hôm qua ai ghi bàn, ai chấn thương, ai nói gì trong phòng thay đồ. Bây giờ, trên tường phòng họp có ít nhất ba biểu đồ. Người ta không còn hỏi đội nào ép sân. Người ta hỏi đội nào buộc đối thủ phải thực hiện ít đường chuyền hơn trước khi hành động phòng ngự, và liệu con số ấy có bền vững qua mười trận hay không.

Tôi tin vào những con số ấy. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều mùa giải tại Anh, tôi biết rằng một đội có thể thắng ba trận liên tiếp bằng những bàn thắng ở phút tám mươi chín trong khi bị đối thủ tạo ra nhiều cơ hội hơn hẳn. Tôi biết rằng một trung vệ có thể được ca ngợi suốt một tháng chỉ vì thủ môn của anh ta chơi xuất thần. Những con số giúp ta nhìn xuyên qua lớp sương ấy, và bất kỳ ai làm nghề này đủ lâu đều phải biết ơn chúng.

Nhưng có một điều mà mười lăm năm ấy dạy tôi, và tôi viết nó ra đây như một nguyên tắc nghề: dữ liệu chỉ trả lời được câu hỏi mà người ta biết cách đặt. Khi không có dữ liệu, người ta hiếm khi im lặng. Người ta bịa. Và cái bịa ấy thường được trình bày đẹp hơn sự thật, vì nó không bị ràng buộc bởi bất cứ điều gì có thật.

Đó chính là điều làm cho bản ghi rỗng kia trở thành một sự kiện đáng viết, chứ không phải một lỗi kỹ thuật đáng bỏ qua. Bản ghi ấy là một phép thử đạo đức được đặt ra một cách vô tình. Mọi chiều phân tích đều có thể được lấp đầy. Người ta có thể viết về sơ đồ chiến thuật mà không cần biết đội nào. Người ta có thể viết về áp lực phòng thay đồ mà không cần biết huấn luyện viên là ai. Người ta có thể viết về nguy cơ vi phạm luật công bằng tài chính mà không cần biết câu lạc bộ nào đang bị điều tra. Ngôn ngữ bóng đá đã trở nên trơn tru đến mức nó có thể chảy vào bất kỳ khuôn nào, kể cả một khuôn hoàn toàn rỗng.

Trong chín chiều phân tích của bản ghi ấy, chiều nào cũng có sẵn một câu trả lời mẫu. Chiều chiến thuật có thể nói về sự khác biệt giữa sơ đồ trên giấy và sơ đồ trên sân. Chiều tài chính có thể nói về cách một khoản phí chuyển nhượng được phân bổ qua độ dài hợp đồng. Chiều kết quả có thể nói về khoảng cách giữa dữ liệu quá trình và kết quả thực tế. Mỗi câu trả lời ấy đều đúng về mặt khái niệm, và tất cả đều vô nghĩa khi đặt cạnh một bản ghi không có lấy một cái tên.

Người ta thường nghĩ rằng nghề viết thể thao khó nhất ở chỗ phải hiểu chiến thuật. Tôi không nghĩ vậy. Phần khó nhất là giữ được sự trung thực khi bạn có đủ ngôn từ để nói bất cứ điều gì. Một cây bút tồi có thể viết hai nghìn từ về một đội bóng mà anh ta chưa từng xem. Một cây bút tốt phải viết được một câu trung thực về một đội bóng mà anh ta chưa từng xem: rằng anh ta chưa từng xem.

Đó là lý do tôi coi bản ghi rỗng kia là một tấm gương, chứ không phải một thất bại. Nó buộc người ta phải đối diện với điều mà phần lớn nội dung thể thao hiện nay đang cố che giấu: phần lớn nội dung thể thao hiện nay không được viết ra từ quan sát, mà được viết ra từ một khuôn mẫu. Ai đó đọc một tiêu đề, nhớ một vài con số, rồi dựng lên một bài phân tích trông có vẻ chuyên sâu. Kết quả đọc rất trôi chảy, có đủ xG, đủ số liệu, đủ thuật ngữ, và không có một chi tiết nào khiến người đọc phải dừng lại vì ngạc nhiên.

Khoảng cách giữa một bài viết thật và một bài viết trông giống bài viết thật chính là thứ mà ngành công nghiệp này đang phải trả giá. Và cái giá ấy không chỉ được trả bằng những bài báo nhạt. Nó được trả bằng những quyết định sai.

Hãy lấy một ví dụ cụ thể có thể kiểm chứng. Tháng Bảy năm hai nghìn hai mươi mốt, Manchester United hoàn tất việc chiêu mộ Jadon Sancho từ Borussia Dortmund với mức phí được truyền thông Anh ghi nhận vào khoảng bảy mươi ba triệu bảng. Thời điểm đó, mọi mô hình dữ liệu đều đồng ý rằng Sancho là một trong những cầu thủ chạy cánh trẻ xuất sắc nhất châu Âu. Các mô hình ấy đúng về mặt con số. Điều chúng không đo được là Sancho đang bước vào một phòng thay đồ đã có sẵn những cái tôi lớn, một hệ thống không dành cho anh vị trí tự do mà anh từng có ở Đức, và một mức kỳ vọng được đẩy lên cao đến mức mỗi đường chuyền hỏng đều trở thành một sự kiện truyền thông.

Tôi không lấy ví dụ này để nói rằng Sancho là một bản hợp đồng tồi. Tôi lấy nó để chỉ ra chỗ mà nghề của tôi đang mắc kẹt. Mô hình dữ liệu chuyển nhượng đánh giá rất cao tiềm năng của một cầu thủ trẻ hai mươi mốt tuổi, và đánh giá rất thấp thứ không thể đo bằng đường chuyền: hóa học phòng thay đồ, sự phù hợp về tuyến tính, và cái cách một con người chịu đựng áp lực khi anh ta không còn là người mới.

Nếu tôi phải tóm gọn lập trường của mình sau gần hai mươi năm quan sát ngành này, tôi sẽ nói thế này: thứ quyết định thành bại của một bản hợp đồng không nằm trong cột chỉ số, mà nằm ở khoảng cách giữa con người mà câu lạc bộ tưởng họ đang mua và con người thật đang bước qua cửa phòng thay đồ. Mọi mô hình đều mô hình hóa cầu thủ. Hầu như không mô hình nào mô hình hóa con người.

Và điều ấy đưa tôi trở lại với bản ghi rỗng.

Trong một tài liệu phân tích đúng chuẩn, người ta cần ít nhất năm loại nguyên liệu tối thiểu: một tiêu đề kèm nguồn và ngày công bố; một tập dữ kiện rời rạc có thể truy nguyên; ít nhất một thực thể được đặt tên; một con số định lượng bất kỳ; và loại sự kiện kích hoạt phân tích. Bản ghi kia thiếu tất cả. Nó thiếu cả thứ tưởng chừng hiển nhiên nhất: thời điểm. Không có ngày, không có mùa giải, không có kỳ chuyển nhượng, không có vòng đấu. Một phân tích không có thời điểm giống như một bệnh án không có ngày nhập viện. Bạn có thể đọc nó, nhưng bạn không thể chữa bệnh dựa vào nó.

Có một chi tiết nhỏ trong tài liệu ấy mà tôi giữ lại trong sổ tay, vì nó đẹp theo cái cách buồn. Ở phần rủi ro, tác giả ghi rằng rủi ro duy nhất có thật trong tài liệu ấy mang tính quy trình, không mang tính thể thao: một bản phân tích sinh ra từ một đầu vào rỗng sẽ mang hình dáng của sự chặt chẽ trong khi chứa đựng không một nội dung nào kiểm chứng được. Những người sử dụng nó — bàn biên tập, nhóm phân tích chuyển nhượng, bộ phận đánh giá rủi ro — có thể hành động dựa trên nó.

Đấy là câu văn trung thực nhất tôi từng đọc trong một tài liệu kỹ thuật thể thao.

Ở Moscow đêm ấy, khi Mandžukić ghi bàn, tôi không cần ai nhắc rằng Croatia đã vào chung kết. Tôi cần ai đó nói với tôi rằng đội tuyển Anh sẽ phải mất bảy năm nữa để trở lại một trận chung kết lớn, và rằng Gareth Southgate sẽ trả giá cho chuỗi ngày ấy bằng chính sự nghiệp của mình. Không ai nói được điều đó. Bóng đá không cung cấp thông tin ấy ở thời điểm nó xảy ra. Nó chỉ cung cấp một phút thứ một trăm lẻ chín và một khán đài đang vỡ.

Phần còn lại là việc của người viết. Và người viết, khi không có dữ liệu, phải chọn giữa hai điều: hoặc im lặng, hoặc bịa.

Tôi biết rằng lựa chọn im lặng trong ngành này nghe có vẻ như một sự đầu hàng. Các tòa soạn không trả tiền cho sự im lặng. Thuật toán không xếp hạng sự im lặng. Nhưng tôi cũng biết một điều khác nữa, và tôi tin nó là điều quan trọng nhất mà người làm nghề này phải học trong thập niên tới. Trên đường chạy, kỷ lục tính bằng phần trăm giây; ngoài kia, cuộc đời tính bằng nhịp thở. Trong phòng dữ liệu, chỉ số tính bằng phần thập phân; trong phòng thay đồ, sự tin cậy tính bằng những buổi chiều không ai nhìn thấy.

Mô hình hóa được mọi thứ ngoại trừ thứ quyết định tất cả.

Đây là lúc tôi rời khỏi vai trò người quan sát và nói thẳng điều mình nghĩ, vì tôi đã để dành nó quá lâu.

Ngành công nghiệp thể thao đang lo lắng về trí tuệ nhân tạo theo cách sai lầm. Câu hỏi được đặt ra thường là: làm sao phân biệt được văn bản do máy viết và văn bản do người viết? Câu hỏi ấy hay nhưng nó không phải là câu hỏi gốc. Câu hỏi gốc là: văn bản do con người viết đã khác gì văn bản do máy viết từ bao giờ?

Tôi sẽ kể một chuyện từ chính sổ tay của mình. Năm hai nghìn mười bảy, khi tôi hai mươi sáu tuổi, tôi phỏng vấn Phil Foden, khi đó mười bảy tuổi, sau một trận chung kết cấp trẻ. Buổi trò chuyện kéo dài ba mươi tư phút. Cậu ấy nói mười hai câu, và phần lớn nói về chuyến xe buýt của đội trên đường về. Tòa soạn yêu cầu tôi viết lại theo hướng ngôi sao trẻ triển vọng, gạt bỏ mọi chi tiết về sự lúng túng của cậu. Tôi đã viết. Tôi đã viết một bài báo trông rất giống một bài báo. Và suốt nhiều năm sau, tôi vẫn nghĩ về nó như nghĩ về một vết bẩn trên bản thảo.

Bài báo ấy có đủ mọi dấu hiệu của một bài viết do con người tạo ra: cảm xúc, quan sát, một chút hài hước, một chút ngưỡng mộ. Nó cũng có đủ mọi dấu hiệu của một bài viết do máy tạo ra, theo nghĩa mà tôi muốn nói ở đây: nó được tạo ra để khớp vào một khuôn kỳ vọng, không phải để trả lời một câu hỏi nào đó của sự thật.

Vấn đề không nằm ở việc máy móc bắt đầu viết như người. Vấn đề nằm ở việc con người đã viết như máy từ rất lâu trước khi có máy.

Chúng ta đã bịa đặt từ lâu, chỉ là bây giờ ta có một cái cớ tốt hơn. Khi một cây bút viết rằng đội bóng của anh ta đang trong quá trình tái thiết, anh ta đang lấp một khoảng trống bằng một khái niệm. Khi một nhà phân tích nói rằng một cầu thủ đã thích nghi với hệ thống mới sau bốn trận, anh ta đang lấp một khoảng trống bằng một niên đại. Khi một bản tin nói rằng một câu lạc bộ đang cân nhắc bổ nhiệm, bản tin ấy đang lấp một khoảng trống bằng một khả năng. Không cái nào trong số đó là thông tin. Tất cả đều là hình dạng được kê vào chỗ của thông tin.

Bản ghi rỗng kia không mắc lỗi ấy. Nó chỉ trống. Và chính vì thế, trong một mùa giải mà mọi người đều nói rất nhiều, nó là tài liệu trung thực nhất mà tôi từng đọc về bóng đá trong năm ấy.

Tôi nhận ra rằng mình viết đoạn này không phải để chỉ trích ai. Tôi viết để tự nhắc mình. Mười chín năm làm nghề ở ba quốc gia, tám kỳ Thế vận hội, tám kỳ World Cup, và tôi vẫn phải tự nhắc mình mỗi sáng rằng nghề này không tồn tại để tôi nghe thấy giọng văn của mình. Nó tồn tại để một người đọc, có thể đang ngồi trong một quán cà phê ở Hà Nội lúc ba giờ sáng, hiểu thêm một điều gì đó đúng về một trận đấu mà cô ấy không được xem.

Nếu tôi không còn gì để kể về trận đấu ấy, cách trung thực nhất để phục vụ cô ấy là nói: tôi chưa có gì.

Đó là điều tôi học được từ một bản ghi trống, và tôi nghĩ đó cũng là điều mà mọi người làm nội dung thể thao trong thập niên tới sẽ phải học, dù muốn hay không. Khi dữ liệu trở nên rẻ, thứ đắt trở thành sự xác tín về điều mình biết và điều mình không biết. Khi ngôn từ trở nên vô hạn, thứ khan hiếm trở thành sự im lặng có chủ đích.

Tất nhiên, nói như vậy cũng dễ trở thành một tư thế. Tôi không tin vào sự trong sạch của kẻ im lặng. Im lặng vì không có gì để nói là một chuyện. Im lặng vì sợ phải chịu trách nhiệm cho điều mình nói là chuyện khác, và ngành này đầy những người thuộc loại thứ hai. Ranh giới giữa khiêm tốn và bất lực mỏng đến mức nhiều khi không thấy được.

Tôi nghĩ cách phân biệt nằm ở chỗ người viết có quay lại hay không. Sự im lặng trung thực là sự im lặng có giới hạn: nó nói rằng chưa đủ dữ liệu, và nó vạch rõ cần đủ dữ liệu nào, ở đâu, vào lúc nào, để quay lại. Sự im lặng hèn nhát là sự im lặng không có ngày quay về. Nó chỉ đóng cửa và để tiếng vọng tự làm việc.

Bản ghi kia đã vạch ra một danh sách năm loại nguyên liệu tối thiểu để có thể phân tích lại. Nó ghi cụ thể rằng cần một tiêu đề kèm nguồn và ngày; cần ít nhất năm dữ kiện rời rạc, mỗi cái có nguồn riêng; cần ít nhất một thực thể được đặt tên; cần bất kỳ một con số định lượng nào; và cần loại sự kiện kích hoạt. Đó là tiếng nói của một người im lặng nhưng biết mình đang chờ điều gì.

Tôi học được từ đó một thói quen mà tôi đưa vào mọi bản thảo kể từ ấy. Trước mỗi bài viết, tôi tự hỏi một câu duy nhất: nếu độc giả hỏi tôi đã nhìn thấy điều này ở đâu, tôi có một câu trả lời cụ thể hay không. Nếu câu trả lời là một cảm giác, tôi chưa được viết. Nếu câu trả lời là một phút, một cái tên, một con số, một trận đấu mà tôi thực sự ngồi xem, tôi có thể bắt đầu.

Tiêu chuẩn ấy nghe có vẻ khắt khe, và nó là khắt khe. Nó khiến tôi viết chậm hơn. Nó khiến tôi từ chối một số đề bài. Nó khiến một vài biên tập viên từng nghĩ tôi khó chịu. Nhưng nó cũng là lý do duy nhất khiến tôi vẫn còn làm nghề này sau mười chín năm, trong khi rất nhiều người giỏi hơn tôi đã rời đi vì không chịu được cảm giác mình đang sản xuất ra những bài viết không có thật.

Một trận đấu hay không bao giờ được kể hết; nó chỉ đợi người đủ im lặng để nghe. Và một bài viết hay, tôi nghĩ, cũng vậy.

Quay lại với Paul, người vệ sinh ở Old Trafford. Ông kể với tôi rằng điều ông nhớ nhất về hai mươi năm làm việc ở đó không phải là những trận đấu, mà là những buổi sáng thứ Hai sau những trận thua. Ông đi dọc các hàng ghế, nhặt lại những tờ chương trình bị bỏ lại, những lá cờ giấy, những tờ rơi. Ông nói rằng sau một trận thắng, người ta bỏ lại ít rác hơn. Sau một trận thua, người ta bỏ lại rất nhiều, như thể họ muốn vứt cả đêm ấy đi cùng với tờ chương trình.

Tôi đã ghi câu đó vào sổ tay. Tôi không biết phải làm gì với nó trong nhiều tháng.

Đến khi tôi đọc bản ghi rỗng kia, tôi mới hiểu tại sao mình giữ nó lại. Nó cùng một câu chuyện. Những lá cờ bị bỏ lại trên khán đài sau một trận thua và một tệp tài liệu để trống sau một đêm làm việc là cùng một dấu hiệu. Chúng chỉ ra rằng có một ai đó đã ở đó, đã cố gắng, và đã không có đủ chất liệu để hoàn thành điều họ muốn làm. Sự vắng mặt ấy không nói dối về bất cứ điều gì ngoại trừ chính nó.

Trong một mùa giải mà mọi cổ động viên đều đang bận rộn với cờ và với câu chuyện của đội tuyển mình, việc viết về một tệp rỗng có thể trông như một sự lệch nhịp. Tôi hiểu điều đó. Nhưng tôi cũng nghĩ rằng mùa giải càng lớn, càng đông tiếng nói, thì càng cần người đứng bên lề ghi lại những gì không được nói trong các tiêu đề. Cảm xúc của một kỳ giải đấu lớn bị nén lại đến mức mỗi bàn thắng được cảm nhận như một sự giải thoát tập thể. Và khi ai cũng đang hét lên cùng một lúc, người ta nghe thấy ít hơn họ tưởng.

Đó là chỗ của tôi. Không phải chỗ của người nói to nhất.

Tôi không tin rằng mình có thể thay đổi ngành này bằng một bài viết về một tệp trống. Nhưng tôi tin vào một điều nhỏ hơn và cụ thể hơn: mỗi lần một người viết quyết định không lấp đầy một khoảng trắng bằng một giả thuyết nghe có vẻ hợp lý, người ấy đang giữ cho ngôn ngữ bóng đá còn khả năng nói lên sự thật. Mỗi lần như thế là một lần tiếng vỗ tay không bị đặt nhầm chỗ.

Sự nghi ngờ không phải là kẻ thù của phân tích. Sự ngụy trang của sự xác tín mới là.

Khi tôi rời Old Trafford đêm ấy sau buổi phỏng vấn Paul, trời Manchester mưa. Tôi đi bộ qua bãi đỗ xe trống, ngang qua những cột đèn vẫn còn sáng dù chẳng có ai cần chúng, và tôi nghe thấy tiếng bước chân của mình vang lại giữa các bức tường. Tôi không biết lúc ấy rằng vài năm sau tôi sẽ ngồi trước một tệp văn bản có cùng âm thanh ấy.

Một số khoảng trống được lấp đầy bằng cách thêm vào. Một số khác được lấp đầy bằng cách chờ. Nghề của tôi trong hai mươi năm qua đã dạy tôi rằng loại thứ hai hiếm hơn, khó hơn, và cũng đáng tin hơn.

Nếu mùa giải này buộc bạn phải chọn giữa một câu trả lời sẵn có và một khoảng lặng cần thêm thời gian, tôi hy vọng bạn sẽ cân nhắc điều mà tôi học được từ một tệp trống ở Manchester: đôi khi thứ đáng tin nhất mà một người làm nghề này có thể trao cho người khác là câu nói rằng anh ta chưa biết, kèm theo chính xác anh ta cần gì để biết.