Bóng chuyền nữ Việt Nam và khoảng trắng dữ liệu phía sau sân đấu

Trong phòng họp báo sau một trận bán kết giải vô địch quốc gia, một huấn luyện viên quay sang tôi và hỏi: "Set ba chúng tôi đánh bóng ngoài hệ thống bao nhiêu quả?" Tôi lật bảng thống kê ban tổ chức vừa phát xuống. Điểm số từng cầu thủ có, số pha chắn bóng có, số lần phát bóng ăn điểm có. Thứ ông ấy cần thì không. Tôi đành nói thật rằng mình không có con số ấy, và căn phòng im đi vài giây, như thể câu hỏi vừa chạm vào một điều ai cũng biết mà chẳng ai gọi tên. Giữa căn phòng họp báo ồn ào ấy, chính giọng nói của một người làm nghề huấn luyện đã kéo tôi ra khỏi màn hình vô cảm và buộc tôi phải viết bài này: bóng chuyền nữ Việt Nam đang thi đấu bằng cảm hứng, và vẫn đang được phân tích bằng niềm tin.

Đây là thời điểm tốt nhất trong lịch sử để nói về bóng chuyền nữ Việt Nam. SEA Games 31 trên sân nhà, đội tuyển nữ lần đầu tiên giành huy chương vàng đại hội, khép lại nhiều thập kỷ đứng sau Thái Lan. Nhà thi đấu chật kín khán giả, áo đấu bán hết, các kênh livestream có hàng trăm nghìn lượt xem mỗi trận, và những cái tên như Trần Thị Thanh Thúy hay Nguyễn Thị Bích Tuyền trở thành từ khóa được tìm kiếm nhiều chẳng kém một số tuyển thủ bóng đá nam. Thanh Thúy từng sang thi đấu ở V.League Nhật Bản, và chính khoảng thời gian đó cho thấy một điều đáng suy nghĩ: truyền thông Việt Nam chỉ có thể đưa tin về những con số mà câu lạc bộ chủ quản công bố, bởi chúng ta không có hệ thống dữ liệu riêng để đối chiếu. Sự chú ý đã đến. Hạ tầng phân tích thì chưa.

Ở bóng đá, người hâm mộ Việt Nam đã quen với bản đồ chuyền, số lần chạm bóng trong vòng cấm, chỉ số bàn thắng kỳ vọng. Bóng chuyền chưa có gì tương tự. Bảng thống kê của một trận đấu trong nước thường dừng ở mức đếm: ai ghi bao nhiêu điểm, ai chắn được mấy quả. Những chỉ số quyết định cục diện lại nằm ngoài trang giấy. Tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, tức tỷ lệ những đường bóng đầu tiên được đưa đến đúng vị trí để chuyền hai có thể tung ra toàn bộ bài tấn công, gần như không bao giờ được công bố. Hiệu suất tấn công ngoài hệ thống, tức những pha đánh khi bóng một đã hỏng, cũng vậy. Số lần phá chắn, số lần đọc sai hướng chắn, số pha cứu bóng trong tình huống chống phản công đều biến mất sau tiếng còi kết thúc.

Hệ quả không nằm ở chỗ thiếu vài con số cho vui. Hệ quả là toàn bộ cuộc tranh luận về đội tuyển bị đẩy về phía cảm tính. Khi không có dữ liệu, người ta buộc phải quy trách nhiệm cho cá nhân: cô ấy đánh hỏng nhiều, cô kia vào sân là đội mất nhịp. Nhưng trong bóng chuyền, phần lớn những pha bóng hỏng của một tay đập bắt nguồn từ rất lâu trước khi bóng được chuyền lên. Một đội thua ba set trắng và một đội thua hai set rồi lội ngược dòng có thể khác nhau đúng một chỉ số: khả năng thắng những pha bóng ngoài hệ thống. Muốn biết điều đó, phải có người ngồi đếm từng pha, ghi lại vị trí chân của từng cầu thủ, rồi đối chiếu qua nhiều trận.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở cả giải trong nước lẫn các kỳ đại hội, tôi từng nghĩ mình hiểu bóng chuyền nữ vì đã xem rất nhiều. Cho đến khi ngồi cạnh một nhà phân tích của đội khách, người mở máy tính và chỉ cho tôi thấy rằng đội chủ nhà mất gần 40% hiệu suất tấn công mỗi khi chuyền một của họ bị đẩy ra ngoài vạch ba mét, ở cả sáu vòng xoay. Anh ấy có số liệu, tôi chỉ có ký ức. Bóng chuyền nữ Việt Nam không thiếu nhân tài, không thiếu khán giả và cũng không thiếu tiền. Thứ đang thiếu là một tầng dữ liệu đủ dày để biến cảm xúc thành tri thức, và tầng đó chỉ có thể được dựng lên bởi những người chịu ngồi lại sau trận.

Ở các giải hàng đầu châu Á và châu Âu, một câu lạc bộ chuyên nghiệp thường có nhóm chuyên trách quay phim, mã hóa và phân tích video, làm việc theo chu kỳ trận đấu. Ở Việt Nam, phần việc đó thường dồn lên vai một trợ lý huấn luyện, người vừa phải lo chuyên môn, vừa phải xem lại băng hình vào ban đêm. Không ai có thể cùng lúc soạn giáo án, mã hóa hàng trăm pha bóng và đối chiếu dữ liệu giữa các vòng đấu. Kết quả là kiến thức về đối thủ được truyền miệng nhiều hơn là được ghi lại.

Điều đáng nói là bóng chuyền nữ lại là môn thể thao đo lường được rất tốt. Số pha bóng trong một trận ít hơn bóng đá, mỗi pha có điểm bắt đầu và kết thúc rõ ràng, mỗi vị trí trên sân đều do luật quy định. Một người ghi chép cẩn thận có thể dựng lại gần như toàn bộ diễn biến chiến thuật của một set chỉ với một camera và một bảng mã hóa đơn giản. Vậy mà mặt bằng dữ liệu công khai của chúng ta vẫn dừng ở mức đếm điểm.

Hệ quả kéo theo là khán giả không có công cụ để hiểu vì sao đội mình thắng hay thua, nên họ chỉ còn cách cảm nhận. Và cảm nhận, sau vài mùa giải, sẽ bị thay bằng những kết luận gọn hơn: đội yếu tâm lý, đội thiếu bản lĩnh, huấn luyện viên non. Những kết luận ấy có thể đúng, nhưng chúng không kiểm chứng được, và vì không kiểm chứng được nên chúng không bao giờ được sửa.

Người ta thường lấy giá trị thương mại để đo sự phát triển của thể thao nữ. Nhà tài trợ nhiều hơn, áo đấu bán chạy hơn, hợp đồng truyền hình lớn hơn, thế là coi như thành công. Tôi không phản đối những con số ấy, chúng là điều kiện sống còn. Nhưng có một nghịch lý đáng chú ý: dòng tiền dễ chảy vào phần nhìn thấy được như hình ảnh, livestream, quảng cáo hơn là vào phần tạo ra kết quả như phòng phân tích, người ghi chỉ số, hệ thống lưu trữ dữ liệu. Một giải đấu có thể có bục trao giải rất đẹp, có sóng truyền hình 4K, mà vẫn không có ai biết đội vô địch thắng nhờ đúng cái gì. Chiến thắng của một đội tuyển nữ luôn kéo theo nhiều thứ hơn chính bản thân nó, và phần lớn những thứ đó chỉ hiện ra khi có người chịu đo.

Đó là một điểm mù. Khi giá trị thi đấu không được đo, giá trị thương mại sẽ tự động được lấy làm thước đo thay thế. Một nền thể thao lấy thước đo ấy sẽ được đầu tư theo cách của một nền truyền thông: ưu tiên khoảnh khắc, không ưu tiên quá trình. Bóng chuyền nữ Việt Nam chưa bao giờ thiếu khoảnh khắc. Cái thiếu là việc ghi lại khoảnh khắc thành bài học.

Tôi không nghĩ điều này cần một cuộc cách mạng. Nó cần đúng vài người biết đếm, một chiếc máy quay đặt ở góc cao, một bảng mã hóa dùng chung giữa các câu lạc bộ, và một quyết định rằng số liệu phải được công bố sau mỗi trận như một phần của chính giải đấu. Chi phí cho những thứ đó nhỏ hơn nhiều so với một hợp đồng quảng cáo, nhưng khả năng tạo ra khác biệt lại lớn hơn nhiều so với một chiến dịch truyền thông.

Từ khán đài, tôi học được rằng phụ nữ cũng biết cách làm nên lịch sử. Việc còn lại, có lẽ, là học cách viết lịch sử ấy ra thành dữ liệu, để thế hệ sau không phải bắt đầu lại từ ký ức của người đi trước. Nếu ngày mai, một cô gái mười bảy tuổi ở Nam Định muốn trở thành tay đập tốt nhất Đông Nam Á, em sẽ tra được gì về cách phòng ngự trước những đội bóng cao to? Câu trả lời phụ thuộc vào việc chúng ta có chịu mở một bảng tính hay không.