Một trọng tài chết ở Hidalgo và sàn đấu lucha libre không có người gác cổng

Tiếng động trong đoạn clip ngắn ấy không giống tiếng va chạm quen thuộc của hai tấm thân trên võ đài. Nó trầm, gọn, dứt khoát, kiểu âm thanh phát ra khi một vật nặng được thả xuống chứ không được đặt xuống. Người nằm lại trên sàn là trọng tài, vẫn mặc áo sơ mi, vẫn mang quần tây, chân không có giày đấu, cổ không có băng quấn. Anh ta không động đậy.

Tôi đã xem lại đoạn phim ấy nhiều lần trong căn hộ của mình ở Bangkok, tua chậm từng khung hình, và điều khiến tôi dừng lại không phải cú đánh. Là khoảng lặng sau đó. Khoảng một giây rưỡi, không ai trong khán phòng phản ứng, vì tất cả đều đang chờ anh ta ngồi dậy như mọi lần khác. Trong lucha libre, trọng tài ngã xuống là một tiết mục. Khán giả được huấn luyện để chờ anh ta ngồi dậy, phủi bụi trên vai, lắc đầu, rồi tiếp tục cầm còi.

Anh ta không ngồi dậy.

Sự việc xảy ra ngày 6 tháng 10 tại Trung tâm Văn hóa và Thể thao 11 de Julio, bang Hidalgo, Mexico. Người thực hiện động tác là El Hijo de Fishman, một đô vật của hệ thống indie. Người nằm lại là trọng tài của đêm diễn. Bốn ngày sau, kết quả giám định pháp y được công bố: chấn thương sọ não do lực tác động, phù não, xuất huyết dưới nhện. Ba dòng chữ ấy mô tả một cú va đập xoay chuyển năng lượng cao vào vùng đầu, loại chấn thương mà y văn thể thao xếp vào nhóm không có ngưỡng an toàn.

Người xem ghi tỉ số, tôi ghi nhịp tim của cả khán đài. Đêm đó nhịp tim của khán đài ngừng đập đúng một giây rưỡi, rồi bùng lên theo cách không ai trong nghề muốn nghe thấy.

Cần chốt một điểm mà phần lớn bản tin quốc tế bỏ qua khi đưa tin về Mexico: lucha libre là bộ môn trình diễn có kịch bản, không phải thể thao đối kháng cạnh tranh. Kết quả được định trước. Không có bảng xếp hạng, không có tỉ lệ thắng, không có hạng cân được quản lý ở cấp indie. Áp bất kỳ thước đo thành tích nào của quyền anh hay MMA vào đây đều là lỗi phân loại, và tôi nói điều này trước khi đi vào chi tiết, bởi nếu không, mọi phân tích phía sau sẽ trượt khỏi bản chất vấn đề.

Điều đó không làm cái chết bớt thật. Nó chỉ đổi bản chất câu hỏi.

Trong một bộ môn mà mọi động tác đều được dàn dựng, rủi ro không đến từ đối thủ. Rủi ro đến từ người nhận đòn. Mọi cú ném thuộc họ piledriver đều dựa trên một thoả thuận ngầm: người nhận phải chủ động tự bảo vệ mình. Gập cổ. Giữ cột sống thẳng. Tiếp đất bằng vai và phần lưng trên. Người thực hiện kiểm soát tốc độ rơi. Nếu một trong hai bên không làm đúng phần việc của mình, toàn bộ lực dồn thẳng vào đốt sống cổ.

Người nằm lại đêm 6 tháng 10 không phải một đô vật đã tập cùng nhau hàng trăm lần. Anh ta là trọng tài. Một người không được huấn luyện đã bị đặt vào vị trí của một người được huấn luyện, và đó là sai số kỹ thuật gốc, sai số mà không có động tác nào tự nó gây ra.

Bản đồ quản lý của lucha libre Mexico là một mảnh ghép rời, và đó mới là nhân vật chính của câu chuyện này. Không có cơ quan quản lý cấp quốc gia. Không có sổ đăng ký treo giò dùng chung giữa các bang. Ủy ban Lucha Libre Thành phố Mexico, đứng đầu là El Fantasma, chỉ có thẩm quyền trong địa giới thủ đô. Các bang như Hidalgo hay bang Mexico vận hành theo giấy phép địa phương, mức độ chặt chẽ khác nhau tùy khu tự quản, thường chỉ xoay quanh phòng cháy chữa cháy và an ninh khán phòng. Phần còn lại của hệ thống indie hoạt động gần như không có ai giám sát.

Cái chết xảy ra ở Hidalgo. El Hijo de Fishman trở lại thi đấu tại Arena San Juan Pantitlán, Nezahualcóyotl, bang Mexico. Cơ quan duy nhất lên tiếng trong toàn bộ câu chuyện là ủy ban của Thành phố Mexico, nơi không có thẩm quyền với địa điểm thứ nhất, cũng không có thẩm quyền với địa điểm thứ hai. Phát ngôn của El Fantasma là một lời nhắc về chuẩn mực, kêu gọi tôn trọng trọng tài, chứ không phải một lệnh đình chỉ. Không có giấy phép nào bị thu hồi. Không có lệnh cấm nào được ban hành.

Tôi đã theo dõi các sàn đấu ở Bangkok nhiều năm, nơi trọng tài là người có giấy phép, có hồ sơ, có cấp trên ký tên vào từng quyết định dừng trận. Sự khác biệt giữa một hệ thống như thế và một hệ thống không có gì cả không nằm ở chuyện đạo đức. Nó nằm ở chỗ khi có chuyện xảy ra, có một cái tên cụ thể phải chịu trách nhiệm, và cái tên đó có thể bị gạch khỏi danh sách hành nghề vào sáng hôm sau. Ở Hidalgo thì không có danh sách nào để gạch.

Đêm diễn 6 tháng 10 mang dấu hiệu của một tấm poster lucha extrema: ghế kim loại, cửa xe ô tô, những vật dụng mà ở cấp indie được dùng làm vũ khí biểu tượng. Tôi không có đủ dữ kiện để khẳng định chính xác khung kịch bản của đêm đó, nhưng một sàn diễn huy động ghế và cửa xe thì đang bán sự phá cách, và sự phá cách luôn có xu hướng leo thang theo từng đêm.

Khoảnh khắc quyết định không phải lúc cú ném được thực hiện. Là lúc người ta quyết định ai sẽ nhận nó.

Cơ chế chấn thương ở đây rất rõ ràng với bất kỳ ai từng đứng trong phòng thay đồ. Họ piledriver đặt toàn bộ trọng lượng cơ thể người nhận lên trục cổ trong tư thế gập - duỗi. Với người được huấn luyện, động tác này có thể sống sót hàng nghìn lần vì người nhận chủ động hấp thụ lực bằng nhóm cơ vai và lưng trên, đồng thời giữ cho cằm áp sát ngực để cột sống cổ không bị duỗi quá mức. Với người không được huấn luyện, phản xạ tự nhiên là duỗi cổ để tìm điểm tựa, và chính phản xạ ấy mở toang vùng chịu lực.

Kết quả giám định pháp y xác nhận điều đó. Xuất huyết dưới nhện kèm phù não là dấu hiệu của một chấn thương xoay chuyển - dịch chuyển năng lượng cao, không phải kiểu tổn thương tích luỹ từ từ. Nghĩa là lực tác động đủ lớn trong một phần nghìn giây, và không có kỹ thuật nào ở phía người nhận để phân tán nó.

Có một chi tiết trong các bản tin mà tôi cho là quan trọng nhất về mặt cơ học và đồng thời mơ hồ nhất về mặt pháp lý: mô tả rằng trọng tài bị đập xuống sàn. Nếu đó là sàn nhà thi đấu, ngoài tấm nệm võ đài, thì mức độ nghiêm trọng được giải thích gần như trọn vẹn bằng bề mặt. Nếu đó là tấm nệm trong đài, thì nguyên nhân thuần tuý nằm ở kỹ thuật và ở việc chọn người nhận đòn. Hai kịch bản này dẫn tới hai kết luận trách nhiệm khác nhau, và tôi chưa tìm được nguồn nào đủ tin cậy để chốt lại.

Về mặt pháp lý, chuỗi sự kiện diễn ra dày đặc. Ngày 7 tháng 10, El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát do sơ suất theo luật hình sự Mexico. Hai ngày sau, anh ta được thả. Truyền thông dẫn lời luật sư và các nguồn từ Toà án cho biết vụ việc được khép lại bằng một thoả thuận bồi thường với gia đình nạn nhân, ở mức khoảng 585.000 peso, tương đương hơn 30.000 đô la Mỹ.

Con số 30.000 đô la ấy là dữ kiện kinh tế giàu thông tin nhất trong toàn bộ câu chuyện, và nó chỉ có thể được giải thích bằng ba thứ cùng lúc vắng mặt: bảo hiểm trách nhiệm sự kiện, trách nhiệm pháp lý của đơn vị tổ chức, và năng lực tranh tụng dân sự của phía gia đình. Ở một vụ chết người có bảo hiểm và có pháp nhân tổ chức đứng sau, con số bồi thường thường lớn hơn một bậc. Ở đây, mọi thứ được dàn xếp trong vài ngày, giữa những người lao động tự do không có công đoàn, không có quỹ hưu, không có bảo hiểm y tế tập thể.

Tôi muốn dừng lại ở chỗ này lâu hơn một chút, vì đây là phần mà báo chí thường nén lại thành một dòng. Trong mô hình hợp đồng theo lần xuất hiện, mỗi đô vật và mỗi trọng tài tự bán sức lao động của mình cho từng đêm diễn, tự chịu rủi ro, tự lo chi phí y tế. Không có bên nào đứng ra nhận trách nhiệm hệ thống, bởi vì không có hệ thống nào tồn tại để nhận. Khi một người chết, thứ duy nhất còn lại để đàm phán là một khoản tiền mặt và một chữ ký.

Và khi chữ ký đã đặt xuống giấy, áp lực bên ngoài biến mất.

Ngày 14 tháng 10, El Hijo de Fishman tổ chức một cuộc họp báo. Anh ta phủ nhận ý định gây thương tích, và đưa ra một lập luận mang tính kỹ thuật: động tác anh ta thực hiện là một biến thể gọi là package backdriver, không phải martinete. Đây là một phân biệt có ý nghĩa pháp lý nhưng rất hẹp về mặt kỹ thuật, bởi cả hai đều thuộc họ ném đầu xuống, đều đặt cột sống cổ dưới lực nén, và đều nằm trong nhóm động tác mà truyền thống lucha libre Mexico coi là bị hạn chế hoặc cấm.

Điều đáng chú ý hơn cả nội dung lập luận là trình tự. Anh ta bảo vệ tên gọi động tác trước, rồi mới nói tới nạn nhân. Trong quản trị khủng hoảng, trình tự ấy tự nó đã là một thông điệp, và nó không phải thông điệp mà một người đang thực sự chấn động sẽ phát ra.

Hai tuần sau ngày tang lễ, anh ta trở lại sàn đấu.

Địa điểm là Arena San Juan Pantitlán, một sàn indie ở Nezahualcóyotl. Trong đêm diễn ấy, có một khoảnh khắc mà tôi cho là trung tâm của toàn bộ câu chuyện, và nó không nằm trong bất kỳ bản tin nào mô tả đầy đủ. El Hijo de Fishman giữ trọng tài thứ hai, Robert Chacón, vào đúng thế vào đòn quen thuộc. Rồi anh ta thả ra. Không hoàn tất. Chỉ dựng lên và buông.

Trong ngôn ngữ của nghề, đó là một động tác mồi. Khán giả được đưa tới sát mép của thứ mà họ biết là đã giết một người, rồi được tha. Nhưng lần này, khán phòng không phản ứng bằng tiếng hét thích thú. Họ la ó. Chính khán giả của sàn indie, nhóm người được huấn luyện để thưởng thức sự phá cách, đã từ chối khoảnh khắc đó.

Đó là tín hiệu rõ nhất tôi từng thấy về ranh giới văn hoá của lucha libre. Một bộ môn được xây trên sự phá cách vẫn có một vạch đỏ, và vạch đỏ ấy không phải do luật vẽ ra. Nó do chính khán đài vẽ.

Ngày 20 tháng 10, hai đồng nghiệp là Ángel Garza và Arez lên truyền hình, cụ thể là trên sóng TV Azteca, để lên án. Điều họ công kích không phải tai nạn. Họ công kích việc biến cái chết thành một sản phẩm để bán. Arez đặt đúng câu hỏi mà cả ngành đang né: liệu một tai nạn chết người có đang bị chuyển hoá thành một phần của nhân vật biểu diễn hay không.

Trong một nền văn hoá nghề nghiệp được dựng trên khái niệm respeto, đó là lời buộc tội nặng hơn bất kỳ bản án hình sự nào.

Và đây là chỗ tôi muốn tách khỏi cách đọc phổ biến.

Cách đọc phổ biến, đặc biệt trên mạng xã hội và trong các bản tin dịch lại, là câu chuyện về một kẻ xấu và một hệ thống hèn. Cách đọc ấy thoả mãn về mặt cảm xúc nhưng bỏ sót cơ chế vận hành thật của thị trường này. Ở tầng indie, sự tai tiếng là đầu vào doanh thu, không phải chi phí. Một đô vật được biết đến vì đã ở trong đài khi một người chết sẽ bán được vé hơn một đô vật vô danh cùng hạng. Đơn vị tổ chức ở Nezahualcóyotl gần như chắc chắn biết về cái chết, vì nó đã là tin quốc gia, và họ vẫn đặt tên anh ta lên poster.

Điều đó tạo ra một vòng phản hồi dương tính mà tôi cho là insight quan trọng nhất của toàn bộ sự việc: cái chết làm tăng giá trị thị trường của chính động tác đã gây ra cái chết, từ đó làm tăng động lực dựng lại động tác ấy, từ đó làm tăng xác suất có thêm một người chết. Đây là lý do câu chuyện này thuộc về trang kinh doanh chứ không chỉ trang thể thao, và việc một tờ báo kinh tế như El Financiero đưa nó là một tín hiệu đáng chú ý hơn mọi tiêu đề giật gân.

Cách đọc thứ hai mà tôi cũng muốn bẻ lại: chuyện người ta hay nói rằng động tác bị cấm thì đã có luật cấm. Không có luật cấm nào. Ở Mexico, martinete và họ hàng của nó bị hạn chế theo quy ước của từng đơn vị tổ chức, chứ không được pháp điển hoá thành luật quốc gia. Điều đó có nghĩa là mọi cuộc tranh luận về tên gọi động tác đều diễn ra trên một sân không có trọng tài. Và khi một đô vật tự bào chữa bằng cách nói "đó là động tác khác", anh ta đã thừa nhận nguyên tắc nền tảng: có những kỹ thuật quá nguy hiểm cho bối cảnh này. Anh ta chỉ đang tranh cãi về việc mình thuộc nhóm nào trong số đó.

Cách đọc thứ ba, và là cách đọc mà tôi cho là bất công nhất nếu bỏ qua: El Hijo de Fishman tự thân cũng là một ca rủi ro. Trở lại sàn đấu trong vòng hai tuần sau khi là nguyên nhân trực tiếp gây ra cái chết của một đồng nghiệp, rồi dựng lại đúng thế vào đòn ấy trước mặt khán giả, là một mẫu hành vi. Nó có thể là phủ nhận, có thể là bản lĩnh nghề nghiệp sai chỗ, có thể là áp lực kinh tế từ phía đơn vị tổ chức. Ba khả năng ấy không loại trừ nhau. Và cả ba đều cần can thiệp, không chỉ cần lên án.

Tôi nói điều này với tư cách người đã từng đứng trong hành lang sân vận động nghe một cầu thủ khóc sau khi bị chỉ trích, và đã viết về nó. Người ở gần tâm vụ việc thường là người hiểu rủi ro ít nhất. Đó là lý do nghề này cần người gác cổng, chứ không chỉ cần người đưa tin.

Còn có một điểm về pháp lý mà tôi phải nói rõ vì nó đang bị xoá nhoà trong mọi bản dịch. Việc một nghi phạm được thả sau hai ngày, việc một thoả thuận bồi thường được ký, và việc một hồ sơ hình sự được khép lại là ba sự kiện pháp lý riêng biệt trong hệ thống tố tụng tranh tụng của Mexico. Chúng không tương đương nhau. Một thoả thuận bồi thường không phải là một phán quyết vô tội. Và ở đây, bên công tố bang Hidalgo có quyền tiếp tục theo đuổi vụ việc độc lập với ý chí của gia đình nạn nhân, tuỳ vào việc họ đánh giá thoả thuận ấy có thoả đáng hay không. Bản tin gộp cả ba sự kiện thành một câu "vụ việc đã khép lại", và đó là chỗ mơ hồ lớn nhất của toàn bộ câu chuyện.

Hai sự kiện sau cái chết càng làm cho vấn đề pháp lý nặng hơn về mặt lý thuyết. Một vụ ở Tecámac. Một vụ khác ở Arena San Juan Pantitlán với Robert Chacón. Cả hai đều là dựng lại động tác. Trong luật bồi thường thiệt hại, việc tiếp tục thực hiện một hành vi đã từng gây thiệt hại chết người, ngay sau khi sự việc xảy ra, là bằng chứng của việc nhận thức được rủi ro và vẫn xem nhẹ nó. Đó không phải một chi tiết gây sốc dư luận. Đó là vật liệu làm nặng thêm một kết luận về sơ suất.

Trở lại với câu hỏi ai có thể chặn việc này. Cơ quan quản lý không thể, vì không có cơ quan quản lý nào phủ cả hai địa điểm. Toà án thì đã dừng. Bảo hiểm thì không tồn tại. Thứ duy nhất còn hiệu lực là cơ chế cưỡng chế tư nhân: hai đơn vị tổ chức lớn nhất của lucha libre Mexico là CMLL và AAA, cùng với các đối tác truyền hình như TV Azteca. Nếu El Hijo de Fishman thực sự bị dừng lại, thì dừng bởi những cái tên ấy, và nó sẽ diễn ra lặng lẽ, bằng cách anh ta đơn giản không còn xuất hiện trên poster, chứ không bằng một thông cáo.

Trong ngành này, sự im lặng của bộ phận tuyển chọn là bản án nặng nhất.

Có một tầng nữa mà tôi cho là quan trọng với bất kỳ ai làm nghề bên cạnh võ đài, dù là ở Mexico hay ở Bangkok. Trọng tài là nhóm phơi nhiễm cao nhất và được bảo vệ ít nhất trong toàn bộ hệ thống. Đô vật có văn hoá tập ngã, có huấn luyện viên, có đồng nghiệp nhắc nhau trong phòng thay đồ. Trọng tài indie thường không có gì cả, và thường nhận mức thù lao thấp nhất trên tấm poster. Khi một đêm diễn cần một khoảnh khắc gây sốc, người ta lấy người rẻ nhất và ít được chuẩn bị nhất đặt vào giữa.

Người xem ghi tỉ số, tôi ghi nhịp tim của cả khán đài. Và nhịp tim của những người đứng ở rìa võ đài, những người không ai quay cận cảnh, mới là thứ đáng ghi nhất trong câu chuyện này.

Điều tôi chờ đợi không phải một lời xin lỗi. Là một tờ giấy.

Cụ thể hơn: một văn bản từ ủy ban Thành phố Mexico hoặc từ chính quyền bang Hidalgo quy định rõ rằng trọng tài không được tham gia bất kỳ động tác ném đầu nào, và một yêu cầu công bố danh sách động tác bị cấm đi kèm giấy phép tổ chức sự kiện ở cấp khu tự quản. Ở một đất nước mà hệ thống quản lý được chia theo bang, thay đổi thực tế nhất sẽ đến từ giấy phép địa phương chứ không từ một bộ luật liên bang. Và nếu thay đổi ấy đến, nó sẽ đến trong vòng một tháng, trước khi câu chuyện nguội.

Tôi sẽ theo dõi lịch diễn của ba tháng tới. Nếu tên anh ta vắng mặt trên toàn bộ các sàn có quan hệ truyền hình, thì cơ chế cưỡng chế tư nhân đã hoạt động, và nó hoạt động hiệu quả hơn mọi ủy ban. Nếu tên anh ta vẫn xuất hiện, thì cái chết của một trọng tài ở Hidalgo đã được định giá xong, ở mức hơn ba mươi nghìn đô la, và thị trường đã chấp nhận mức giá đó.

Người xem ghi tỉ số, tôi ghi nhịp tim của cả khán đài. Câu hỏi duy nhất còn lại là: lần tới, ai sẽ là người nằm lại trên sàn, và liệu lần đó có ai buồn la ó không.